Het Vaderland, 23 november 1920
Bron: Koninklijke Bibliotheek

Armenië moet gered worden

De Vergadering van den Volkenbond houdt zich met het lot van Armenië bezig - Hoe kan Armenië gered worden - Viviani's motie aangenomen - Engeland en Frankrijk weer tegenover elkaar - Griekenland er tusschen

OVERZICHT

De Turksche Nationalisten, die zich van het verdrag van Sèvres al heel weinig aantrekken, zijn bezig Armenië den hals om te draaien.

Moeilijk zal dat niet voor hen wezen, want Armenië is door de geallieerde mogendheden wel op eigen beenen gezet doch die beenen missen de noodige kracht. Een sterke staat zou Armenië onder den arm moeten nemen om het langzamerhand te leeren loopen. Maar Amerika, dat men in het bijzonder die rol van beschermenden vriend had toegedacht, past er voor. En onder de 41 andere staten, die deel uitmaken van den Volkenbond, zijn er niet zooveel, die er voor in aanmerking komen. Want Armenië zal jaren lang 'n zorgvuldige verzorging behoeven en daar zijn de door den oorlog uitgemergelde beurzen niet op berekend.

De regeering van Angora, dat is de regeering van Kemal Pasja, het hoofd der Turksche nationalisten, heeft Armenië een nieuw ultimatum gezonden, waarvan ons Avondblad den voornaamsten inhoud heeft meegedeeld en dat zooveel zeggen wil als: je geld of je leven. Dat ultimatum heeft Armenië van de hand gewezen en zooals gezegd, maken de Kemalisten nu aanstalten Armenië den hals om te draaien.

Wie zal hun dat beletten?

Er is niemand in de buurt, die sterk genoeg is of ook maar zin heeft het voor Armenië op te nemen. Ja, toch iemand. De Russische Sovjetregeering. Hoe zonderling het ook op het eerste gehoor moge klinken, Moskou trekt zich het lot van Armenië aan. Het heeft de zelfstandigheid van dat land erkend en verklaart niet te kunnen dulden, dat het nu onder den voet wordt geloopen. Maar zal Sovjet-Rusland ten slotte hard van leer trekken tegen de Kemalisten, die het juist tot roode broeders verheven heeft en dien het zelfs oorlogsmateriaal en goud heeft gestuurd? Zal dus deze vriend van Armenië in den nood niet tot het soort behooren, waarvan er duizend in een decagram gaan?

Maar wie zal Armenië dan redden? Tot voor korten tijd rekenden de Geallieerden op Griekenland om de Kemalisten in Klein-Azië in toom te houden. Maar nu Venizelos vertrokken is, schijnt van dien kant niet veel hulp te verwachten.

De Franschen dan? Zij zitten in Cilicië en Syrië niet zoo ver van het tooneel van den moord of. Maar uit alles blijkt, dat de militaire lasten van hun Aziatische mandaten hun al aardig boven het hoofd beginnen te wassen, zoodat zij op middelen bedacht zijn om de bezetting gaande weg te verminderen, waartoe de toestand naar het heet weldra in staat zal stellen. Zullen zij nu hun eigen positie in de waagschaal stellen door zich Kemal tot verklaarden vijand te maken? Zij zouden 't liever over een anderen boeg gooien, met Kemal goede maatjes worden en daardoor tevens hun invloed in Turkije uitbreiden, al zou het broze Sèvresvaasje er ook door in scherven vallen.

Ja, dat Sèvresvaasje... Engeland wou het zoo graag nog wat te pronk gesteld hebben. Maar de gebeurtenissen der laatste weken maken het die taak bijzonder lastig. Het verdrag van Sèvres heeft Griekenland uit erkentelijkheid voor den steun aan de Geallieerden eenige vette brokken Turksch gebied in den schoot geworpen. Het zou nu, meenen de Franschen, een prachtige gelegenheid zijn om het weer Konstantijnsch geworden Griekenland zijn streken betaald te zetten. Weg met de Grieken uit Thracië, weg met de Grieken uit Smyrna! Dat is een prachtig zaakje. Want daardoor zou men immers ook de beweging der Turksche nationalisten alle pit ontnemen? Kom, laten we, nu ten koste van het afvallige Griekenland, het met Kemal op een accoordje gooien!

Engeland voelt er echter heel weinig voor. Het moet natuurlijk voor het oog van de wereld ook doen, of het erg boos is op Griekenland en volstrekt niet wil, dat Konstantijn er terug keert. Maar het zint op een middel, om zijn tooneelbliksem te bezweren. Ja, het is misschien niet heelemaal tegen den zin en de bedoelingen van Engeland, dat de nieuwe Grieksche regeering nu wat inbindt, de volksstemming voor of tegen Konstantijn, die op aanstaanden Zondag was bepaald, voor onbepaalde tijd uitstelt en den nieuwen opperbevelhebber in Klein-Azië bevelen laat den strijd met de Kemalisten te hervatten.

Het heele complex van Levantijnsche vraagstukken zweefde als een spookbeeld over de vergadering van den Volkenbond, die zich gisteren met het lot, hetwelk Armenië bedreigt, bezig hield. De zorg voor Armenië deed de wenkbrauwen fronsen, maar het spookbeeld, dat iedereen aanvoelde, bezorgde de koude rillingen over den rug van de sprekers.

Wat is er te doen? vroeg Balfour. Een expeditie? Onmogelijk! Er is geen mandataris. De Volkenbond zelf heeft ook geen armslag, sedert hij, tegen Frankrijks voorstel in, geen internationale strijdmacht tot zijn beschikking heeft gekregen. Ook Cecil sprak. Hij wou toch nog een commissie ingesteld zien om uit te maken, wat de Volkenbond kan doen.

Onzin, zei de Franschman Viviani. Wat hebben de Armeniërs aan een commissie? Laten we het met een zacht lijntje probeeren. Wie weet, wat er met Kemal nog voor zaken zijn te doen? laten we den regeeringen verzoeken naar middelen uit te zien om een einde te maken aan de vijandelijkheden tusschen de Kemalisten en Armenië. En terwijl Balfour heel handig er aan herinnerd had, dat als de Franschen indertijd hun zin gekregen hadden, er nu een Volkenbondsleger op de Kemalisten zou worden uitgezonden, wist Viviani de stekeligheid te plaatsen, dat men toch wel met andere ongare lui aangepapt had dan met Kemal, van wien de Engelschen geen spaan heel lieten, wat sloeg natuurlijk op de onderhandelingen van Engeland met de bolsjewiki.

De zaak is in de Vergadering van den Volkenbond op een soort compromis tusschen de Engelsche en de Fransche voorstellen uitgeloopen.

Maar het Engelsch-Fransche tournooi is daarmede niet geëindigd.

En Armenië moet zich wel angstig afvragen, of het het einde van dat steekspel nog beleven zal.

De vergadering heeft het voorstel van Robert Cecil besproken om den Raad te verzoeken voorstellen bij de vergadering in te dienen, die ten doel zouden hebben Armenië van den ondergang te redden en dit land een rustige toekomst te verschaffen.

Viviani diende daarop een motie in, waarbij de vergadering verklaart, dat zij bereid is met den Raad samen te werken en dezen laatste uitnoodigt zich in verbinding te stellen met de regeeringen, ten einde middelen te beramen om Armenië te redden.

Een bijzonder Reuter-telegram dd. 22 dezer meldt:

In de zitting van hedenochtend heeft Spalakowitsj (Servië) bij een discussie over Armenië een gemeenschappelijke actie van de groote mogendheden geëischt. Branting zeide, dat nieuwe slachtingen in Armenië een schande voor den Volkenbond zouden zijn.

Balfour zeide, dat de Raad geen middel had gevonden. Een expeditie ter redding van Amenië kon alleen ondernomen worden door Amerika, dat daartoe niet bereid was. De Raad zoekt een anderen mandataris, die slechts gevonden kan worden op voorwaarde, dat hij moreel en financieel door de andere naties wordt gesteund.

Viviani betoogde, dat de Raad zijn plicht tegenover Armenië had gedaan. Hij vroeg alle mogendheden en personen om geld, stak den Atlantische Oceaan over, maar werd afgewezen. Zal het voorgestelde comité van zes leden gelukkiger zijn? Wij kunnen – vervolgde spr. – toch niet tegenover de geheele wereld zonder gezag blijven. Wij zijn een machtelooze vergadering, omdat wij alle verantwoordelijkheid dragen en geen gezag bezitten om onze besluiten op te leggen. Het is echter niet de fout van Frankrijk, want als aan Frankrijk, zooals Bourgeois voorstelde, gehoor was gegeven, zou de Volkenbond een internationale macht bezitten en zouden wij niet in den toestand verkeeren, waarin wij ons bevinden.

Take jonescu was het met Viviani eens.

Doherty (Canada) was echter van meening, dat niet de regeeringen, maar de Volkenbond zelf en hij alleen moest optreden.

Het debat liep eenigen tijd over de kwestie, of de Bond zelf dan wel de regeeringen zouden ingrijpen; daarop kwam echter Viviani weer aan het woord, die er op wees, dat men in elk geval iets moet doen. Een volk staat voor den ondergang, en men benoemt een commissie; iemand dreigt te sterven en in plaats van een dokter zendt men een commissie. Laat ons toch geen literatuur of telegrammen naar Armenië zenden.

Die woorden van Viviani worden geestdriftig toegejuicht.

Viviani zeide dan nog, dat hij tot een compromis bereid was, ten einde alle leden der vergadering tot eensgezindheid te brengen.

Balfour stelde daarop de vraag, of de Franschen met Kemal wilden onderhandelen en zoo ja, wat zij hem zouden willen aanbieden. Kemal is een roverhoofdman, zeide hij, en onderhandelingen kunnen slechts plaats hebben onder beschaafde menschen.

Viviani riep echter uit, dat de heele Volkenbond failliet zou zijn, wanneer men nu niet tusschen beide kwam. Het zal dan heeten, dat men niets gedaan heeft voor een volk, dat vermoord werd. Men zegt ons, dat Kemal naar ons niet luisteren zal, maar laat het ons wagen; wie weet, of die wildeman niet onder den indruk zal komen, wanneer hij ziet, hoe de heele wereld tusschen hem en zijn slachtoffers komt te staan. Het zou overigens niet de eerste maal zijn, dat beschaafde volken onderhandelingen aanknoopten met niet zeer aanbevelenswaardige regeeringen of staatshoofden.

De laatste zinspeling verwekte een glimlach bij de meeste leden der vergadering.

De motie Viviani, welke ten slotte werd aangenomen: luidt als volgt:

De vergadering wenscht samenwerking met den Raad, met het doel een einde te maken aan de verschrikkelijke tragedie van Armenië: zij noodigt den Raad uit om zich te verstaan met de regeeringen, opdat een der mogendheden opdracht zal krijgen de maatregelen te treffen, noodig om een einde te maken aan den strijd tusschen Armeniërs en Kemnlisten.

Volgens een later Havas-bericht heeft de vergadering niet alleen de motie van Viviani aangenomen, maar ook een voorstel van Cecil.

Volgens dit voorstel, dat door Nansen ondersteund werd, zal er een commissie van 6 leden benoemd worden, om middelen te beramen ter redding van Armenië.

De Raad van den Volkenbond is gisternamiddag bijeengekomen om te zien of het mogelijk is een mogendheid te belasten met het openen van onderhandelingen over Armenië.

Colofon