De Amsterdammer, 27 maart 1898
Bron: archief de Groene Amsterdammer

De gruwelen in Armenië

Deel 3 *)

En wat is nu de slotsom, met het oog op de Europeesche diplomatie in het Turksche Rijk en met het oog op het rampzalige volk dat voor één tiende is vermoord, voor één tiende tot den Islam bekeerd en voor de rest in den ellendigsten toestand van hongersnood en armoede is gebracht?

Wat de diplomatie aangaat, aan totalen onwil heeft het niet bij haar ontbroken. Al heeft zij helaas! 13 jaar lang, ten spijt van het tractaat van Berlijn, haar neutrale houding gehandhaafd, in Augustus 1894 ontwaakte ze weer en kwam met nieuwe eischen tot hervorming te voorschijn. Doch toen met eischen, waarvan zij, indien ze genoegzaam besef had gehad van het fanatisme van den Sultan van Turkije, van te voren had kunnen berekenen, dat de toestand er nog veel erger door zou worden. "Gelijkstelling van Christenen in het Turksche rijk voor de wet" is voor den fanatiek geloovigen Mohammedaan een onmogelijk te volbrengen gelofte. De vraag heeft zich aan mij voorgedaan, of wel een der gezanten zich ooit genoegzaam rekenschap heeft gegeven van zulk een fanatisme en van alle satanische middelen, die dit fanatisme in zijn nasleep heeft. Als ik bijvoorbeeld lees in de Illustrated London News van 21 November 1896, in het bijschrift bij de portretten van de gezanten in Constantinopel, wat Sir Philip Currie den interviewer antwoordde op zijn vraag naar de verhouding van de Turken tot de beschaving der Westersche volken; dan komt mij onwaardig zwak voor, hetgeen die Engelsche gezant toen omtrent den Sultan zeide: "Indeed, I do not think I am misrepresenting his Majesty, when I say, that he discourages it" (namelijk de goede gezindheid van de Turken tegenover de Westersche beschaving). Indien den heer Currie gelezen had het boek van Georgiades, dan had hij reeds ten jare 1892 kunnen overtuigd zijn van den waren aard van het fanatisme van Abdul-Hamid. Met dat fanatisme is noch te Berlijn, noch in 1894 rekening gehouden. Een van beide: of die eisch van gelijkstelling had niet moeten worden gedaan, of hij had moeten gepaard gaan met een gezamenlijk optreden, niet in nota's op protocollen, die niets beduiden, maar met een geduchte legermacht aan de grenzen van Turksch- Armenië, om de trouwe uitoefening dier gelijkstelling te controleeren, en desnoods met wapengeweld de gewelddadigheden der Kurden, der Namidie-troepen en der Tscherkessen te keeren. Nu zij dit niet deden en voor de dnizendste maal geloofden aan den eed van dezen fanaticus, nu had hij vrij spel en de gruwelen werden voltrokken. Die werden voltrokken met zulk een overhaasting en binnen zulk een van te voren bepaalden korten tijd, door trompet geschal aan te wijzen, dat binnen enkele dagen op de verschillende plaatsen, voordat de consuls tusschenbeiden konden treden, de Armenische hervormingen in het Armenisch bloed waren verstikt.

Een der aangrijpendste hoofdstukken uit Lepsius aanklacht is de beantwoording der vraag: Wat zal daaruit voortkomen? Als we in aanmerking nemen, dat de Armeniërs het welvarendste, vredelievendste en ordelijkste volk zijn van geheel Turkije, dan kan hun ondergang niet anders dan het geheele rijk ten kwade komen. De totale materieele ondergang van geheel Oostelijk Klein-Azië en van Noordelijk Mesopotamië is een eerste gevolg. De waarde van de vernielde en geroofde goederen beloopt milliarden. Het fanatisme heeft Abdul-Hamid met blindheid ja met krankzinnigheid geslagen en we weten: "Quos Deus vult perdere enz." Verstandige Turken, die zich niet enkel door fanatisme laten medeslepen, keuren ten scherpste de handelwijze hunner regeering af. Het bankroet van Turkije wordt door de Armenische gruwelen slechts verhaast. Het fanatiek gedeelte der bevolking wordt er slechts te fanatieker door, nu het gebleken is, dat het zich straffeloos baden mag in christenbloed en dat het christelijk Europa van zulk een christenvervolging in het Oosten evenveel notitie neemt als van het veranderen van de schijngestalten der maan. De hoogmoed der Mohammedanen, nu nog door de overwinningen op de Grieken verhoogd, zal eerlang geen grenzen meer kennen. En waren het tot heden alleen de Armenische christenen, die het moesten ontgelden (want daarop werd te midden der gruwelen zelf scherp toegezien), ras zullen alle christenen in het Turksche rijk onveilig zijn. Dan... ja dan zal men weer in Europa tot het zwaard de toevlucht nemen en misschien den kranken man uitdrijven! Doch bij deze hoop op de toekomst, als de zedelijke vergelding Turkije zelf zal doen inoogsten de vruchten van zijn fanatisme, mag de Europeesche christenwereld zich niet nederleggen. Zooveel in haar vermogen ligt, moet de rest van Armenië nog behouden worden. Reeds vloeien uit Amerika en uit Engeland tonnen gouds naar dat arme, beroofde land en de geheele christelijke wereld moet dat voorbeeld volgen. Zij late haar geweten niet in slaap wiegen door de pers, noch door de taal der diplomatie, die haar roem in deze gebeurtenissen geheel verspeeld heeft en nu natuurlijk mede aan de Armeniërs zelf de schuld geeft, om eigen onnoozelheid met dien leugen te bedekken. Zij geloove, dat er in geen enkel vroeger tijdvak zulk een christenvervolging heeft plaats gehad; de wreedste vervolging der Romeinsche keizers, de Bartholomeusnacht, het was alles slechts kinderspel bij hetgeen in 1895 en 1896 in Armenië met christenen is geschied. Alle christenkerken zonder onderscheid, mogen met de thans beter ingelichte pers zich verbinden, om naar de stem van het bloed van 100.000 geslachte Armeniërs, die daar opstijgt uit den aardbodem, te luisteren en trots alle valsche uitleggingen van de hoogere Europeesche politiek, de 700.000 bewoners van die streek nog te redden van totalen ondergang. Moge daartoe bet boek van Lepsius, waarvan ik slechts een zwakken weergalm deed hooren, het christelijk Europa brengen!

Meersen, dr. D. C. NIJHOFF

*) In het vorige artikel moeten de volgende fouten worden verbeterd: 2e kolom regel 31 van boven staat Noerad, moet zijn Moerad, en 2e kolom regel 4 van onderen staat Turkije en Rusland, moet zijn Frankrijk en Rusland.

Colofon