Algemeen Handelsblad, 7 januari 1923
Bron: Koninklijke Bibliotheek

De Conferentie van Lausanne

Een heftig incident in de subcommissie voor de minderheden naar aanleiding van het Nationaal tehuis voor de Armeniërs. — De Turken loopen kwaad weg. — Een protestschrijven der geallieerden aan Ismet.

Onze medewerker G. Nypels seint uit Lausanne:

De laatste zitting van de sub-comnmissie voor de minderheden werd heden afgebroken na het heftigste incident dat tot dusver ter conferentie voorviel, hetwelk wijst op verhoogde zelfbewustheid en intransigentie der Turken. De voorzitter Montagna las een gematigd beroep op de Turken voor om in samenwerking met den Volkenbond een oplossing te vinden voor een nationaal tehuis der Armeniërs in een autonoom gebied onder een Turksch gouverneur-generaal, alsmede garanties voor een veiligen terugkeer der Assyrochaldeeërs en Bulgaren. Onder stijgende opwinding der Turken las daarna Horace Rumbold een verklaring der Britsche delegatie voor waarin gewezen word op het groote belang, dat een groot deel der Angelsaksische wereld hierin stelt en gezegd word, dat de vrees voor een vroeger door Ismet aangehaald opstoken door de Russen thans niet meer bestaat. De Britsche delegatie stelt daarom voor in een streek in Cilicië, tegen de noordgrens van Syrië, tusschen de zee en den Euphraat, welke strook nog door geen internationaal traktaat definitief aan Frankrijk of Turkije is toegewezen, 18.000 vierkante kilometer groot is en plaats biedt voor twee- of driehonderdduizend Armeniërs, een tehuis te stichten en ook de Nestoriaansche en katholieke Assyriërs, voor wie Engeland sedert den wapenstilstand meer dan vier millioen pond sterling uitgaf, faciliteiten te verleenen, alsmede de garantie van terugkeer in de buurt, van het Van-meer te geven.

Toen Delacroix namens de Franschen een verklaring afleggen wilde, vroeg Riza Noer opgewonden het woord, hetwelk hij eerst verkreeg nadat hij herhaaldelijk gedreigd had anders de zitting te zullen verlaten, waarop hij sarcastisch de geallieerden gelijk gaf voor de Armeniërs op te komen, daar zij dezen evenals den Chaldeeërs tijdens den oorlog tegen hun vaderland de wapens deden opvatten en zoodoende in het verderf stortten. Turkije wilde noch thans noch na den vrede meer een woord over deze quaesties hooren en indien Delacroix het woord verleend werd, zouden de Turken vertrekken. Montagne trachtte tevergeefs Riza te bewegen te verklaren, waarom hij de Fransche verklaring niet aanhooren wilde en verklaarde dat Riza zich zoodoende plaatste buiten de orde der conferentie. Toen Montagna Delacroix het woord geven wilde, verlieten de Turken hevig opgewonden de zitting, waarna Montagna en Rumbold de houding der Turken veroordeelden en besloten werd de zaak aanhangig te maken bij de chefs der delegaties, die direct na afloop in Beau Rivage vergaderden.

In de Engelsche persconferentie werd de zaak veel ernstiger voorgesteld dan in de Fransche. De Engelschen zeggen, dat de Turken gisteren reeds een afschrift ontvingen van de heden afgelegde verklaringen, zoodat Riza eerder tegenwerpingen had kunnen maken, hetgeen de Turken ontkennen, zeggende dat slechts werd meegedeeld, dat de geallieerden kort op een tehuis zouden zinspelen.

Om een denkbeeld van de stemming te geven, kan dienen, dat in de Engelsche persconferentie Riza "Crook", "Liar", "Maker of false statements" enzoovoort genoemd werd. Curzon, Garroni en Barrère, welke laatste eerst hedenavond naar Parijs vertrekt, stelden een ernstig protestschrijven aan Ismet op.

Riza Noer verklaarde ons, dat de bewering, dat de geallieerden hem te voren mondeling en schriftelijk kennis gegeven hadden van de voor te lezen verklaringen, onjuist was. Bij de opening der zitting vroeg Montagna aan Riza of deze goedkeurde, dat hij een verklaring over het Armeensch tehuis aflegde, waarop Riza toestemde, mits deze verklaring kort was en geen aanleiding gaf tot discussie. Hij was daarop heftig verontwaardigd toen hij merkte, dat alle drie met lange verklaringen aankwamen, de Engelschen zelfs met hetzelfde uitgewerkte plan, dat de Amerikanen onlangs indienden, die heden zwijgend het dispuut aanhoorden.

Colofon