Terug naar vorige pagina 
De Volkskrant, 20 september 2010
Bron: de Volkskrant
Een Armeense mis op Akdamar, voor het eerst sinds de slachtpartij van 1915
Van onze correspondent Arjen van der Ziel
De Turkse regering wil de toenadering verbeteren tot buurland Armenië en tot de eigen Armeense minderheid. Een historische kerkdienst was zondag een eerste stap.
VAN - Zwetend sjokt de Armeens-Turkse architect, twee fotocamera's op de buik, over de vlakte met ruïnes net buiten de Oost-Turkse stad Van. Op deze vlakte bevond zich ooit een eerdere versie van de stad. Maar Turkse troepen maakten de stad in 1915 met de grond gelijk en verjoegen en vermoordden de christelijke Armeense bewoners. "Kijk, daar woonden de rijken", zegt de bouwkundige, wijzend naar een plek waar nog enkele verkruimelende stukken muur overeind staan. "Dat was de buurt van de regeringsmensen, diplomaten en zakenlieden."
Architect Zakarya Mildanoglu behoort tot de kleine Armeense minderheid in Turkije. De christelijke Armeniërs waren hier in Oost-Turkije eeuwenlang een groot deel van de bevolking. Maar aan hun aanwezigheid kwam een kleine eeuw geleden een bloedig einde toen Turkse troepen, geholpen door Koerdische milities, honderdduizenden Armeniërs de dood in joegen. "Het is niet onder woorden te brengen wat ik voel als ik hier loop", zegt Mildanoglu met vochtige ogen. Hij gebaart om zich heen naar de zanderige vlakte. "Hier heeft de genocide plaatsgevonden."
Mildanoglu (61) is naar Van gekomen om een historische kerkdienst bij te wonen in de zogeheten kerk van het Heilig Kruis. De architect speelde de afgelopen jaren een hoofdrol bij de renovatie van de eeuwenoude kerk op het Akdamar-eiland in het Oost-Turkse Van-meer. De kerk verkeerde jarenlang in slechte staat. Maar de regering heeft hem laten renoveren en heeft de Armeniërs toestemming gegeven er één keer per jaar een dienst te houden. Voor het eerst sinds de slachtpartij van 1915 wordt nu weer een mis opgedragen op het eiland in het Van-meer.
De Turkse regering hoopt hiermee de vastgelopen toenadering tot buurland Armenië en tot de Armeense minderheid in eigen land nieuw leven in te blazen. Zij wil bovendien aan de Europese Unie laten zien dat zij haar best doet de positie van minderheden te verbeteren en de vrijheid van religie te vergroten. "Ik vrees dat de regering dit vooral doet om in een goed blaadje te komen bij de EU", zegt Mildanoglu. "Toch ben ik er blij mee."
Diaspora
De volgende morgen varen de architect en honderden andere gelovigen met veerboten naar het rotsachtige Akdamar-eiland. Onder de bezoekers zijn Armeniërs uit Istanbul, mensen uit buurland Armenië, en Armeniërs uit de diaspora, vooral uit de Verenigde Staten. "Wij durfden hier vroeger niet te komen", zegt de 40-jarige Belinda Göngürdü uit Istanbul. Ze legt een hand op een arm van een bejaarde man naast haar. "Mijn vader durft eigenlijk nog steeds niet."
Bij de pier waar de veerboten aankomen staan politiemensen in burger met donkere zonnebrillen. Een van hen filmt alle bezoekers. Een helicopter van het Turkse leger cirkelt boven het eiland.
De kerk is een fortachtig gebouw van beige steen. Omdat het gebouw te klein is om alle bezoekers te herbergen, hebben de organisatoren bij de ingang een videoscherm opgesteld waarop de mis kan worden gevolgd. "Het is ontroerend hier te zijn", zegt Sandra, een dikke Amerikaanse van Armeense afkomst. "Mijn vader vertelde mij vroeger met tranen in zijn ogen wat hier is gebeurd. Zijn ouders werden voor zijn ogen onthoofd en hun lichamen werden in putten gegooid."
Turkije en Armenië onderhouden geen diplomatieke betrekkingen en hun onderlinge grens is dicht. De Armeniërs vinden dat de Turken moeten erkennen dat hun voorouders zich in 1915 schuldig hebben gemaakt aan genocide. Maar de Turkse regering stelt dat in het gebied destijds een burgeroorlog woedde, waarbij ook veel Turken omkwamen. Van het gepland uitmoorden van een volk zou zeker geen sprake zijn geweest.
Nationalisten
Ondanks dat bittere verschil van mening verbeterde de relatie tussen Armenië en Turkije de laatste jaren enigszins. De twee landen sloten vorig jaar een akkoord waarin ze beloofden de grens te zullen openen. Maar nationalisten aan beide zijden beschuldigden de regeringen van "verraad" en het akkoord werd in geen van beide landen geratificeerd. Sindsdien zit de relatie weer in het slop.
Turkije: "Dit is een museum"
Hoe gevoelig de zogenoemde "Armeense kwestie" nog steeds ligt, blijkt ook deze zondagochtend op Akdamar-eiland. De Turkse autoriteiten benadrukken dat het gerenoveerde gebouw absoluut geen kerk wordt, maar gewoon een "museum" blijft. En het zwarte gietijzeren kruis dat voor de renovatie was gemaakt, is tot ergernis van veel gelovigen nog niet op de kerktoren gezet. Het manshoge kruis is in plaats daarvan tentoongesteld in een nis naast de ingang van de kerk.
Volgens de Turkse autoriteiten was het technisch te ingewikkeld om het kruis op tijd voor de dienst te plaatsen. Maar volgens architect Zakarya Mildanoglu is dat onzin. "Ze hadden het al veertig keer kunnen plaatsen."
De architect staat bij het grote videoscherm waarop de mis is te volgen. Uit luidspekers klinkt gedragen Armeens-orthodoxe kerkmuziek. Mildanoglu: "Ik heb net gehuild. Dit is een heel mooi moment. Het is een verandering ten goede. Als het kan, ben ik er volgend jaar weer bij."
