Terug naar vorige pagina 

Trouw, 19 januari 1978
Bron: Regionaal Archief Leiden

Armenië lijdt onder "russificatie"
Door Henk Wolzak

In de Kaukasus, het hooggebergte tussen de Zwarte en de Kaspische zee, leven verscheidene bevolkingsgroepen genaamd de Kaukasiërs. Een van deze stammen wordt gevormd door de Armeniërs, die in de vorige eeuw zowel in Turkije als Rusland woonden. De Turken waren mohammedanen, de Armeniërs en Russen christenen. De Russische Armeniërs streefden naar hereniging met de west-Armeniërs. In 1915 hebben de Turken een miljoen Armeniërs vermoord, een klein aantal wist te vluchten naar het buitenland. Sinds 1921 is Armenië door de Sowjet-Unie geannexeerd en ondanks het in de grondwet van de USSR gegarandeerde recht op zelfstandigheid, worden de Armeense vrijheidsstrijders tot lange straffen veroordeeld.

Armenië is de kleinste Sowjet-republiek en telt 2.306.000 inwoners. De hoofdstad Jerewan heeft 770.000 inwoners. Volgens dissidenten is de atmosfeer er een van corruptie en geweld en ligt de menselijke waardigheid in de goot. Er zijn sloppen en huizen zonder water. In sommige buurten wordt het water dagelijks afgesneden tussen 12 en 18 uur en tussen 23 en 7 uur. Het openbaar vervoer is slecht. De bussen zijn overvol. Na soms wel drie kwartier te hebben gewacht, worden de passagiers erin gepropt. Er gebeuren veel ongelukken. De misdaad, het banditisme en het geweld komen veelvuldig voor. In augustus zijn enkele mannen erin geslaagd anderhalf miljoen roebel te stelen uit een grote bank in Jerwan. Een karwei van dagen en nachten werken. Tot heden zijn zij nog niet opgespoord. Het geweld is niet alleen een verschijnsel van de kapitalistische wereld, zoals in de Sovjetpers vaak wordt beweerd. In Jerewan bijvoorbeeld hebben alle ramen op de begane grond tralies. In het algemeen blijft corruptie ongestraft. Daardoor komt zij voor. Om niet vervolgd te worden is het eenvoudig voldoende te betalen. De MVD (ministerie van binnenlandse zaken, waar ook de politie onder valt) is maar al te bereid geld aan te nemen. Bovendien is het goed voor de statistieken, want nu kan worden aangekondigd dat in Armenië het misdaadcijfer uitzonderlijk laag is. Volgens de oppositie gelooft bijna niemand meer in het communisme. De enige waarde is geld, dat tevens alle waardigheid vervangt.

Cultuur
Afgezien van het geweld en de wetteloosheid ziet men om zich heen het verval van de Armeense cultuur, zoals duidelijk wordt geïllustreerd door de talloze kerken en kloosters uit de twaalfde, dertiende en veertiende eeuw. De meeste kerken zijn gesloten. De taal, die uitermate rijk is, wordt uitgehold. Het Russisch dringt door in de taal, niet alleen met woorden, maar ook in zinsconstructies. De meeste theatervoorstellingen zijn in het Russisch. Buitenlandse boeken worden alleen in het Russisch vertaald. Er zijn in Jerwan 150 Armeense scholen en 50 Russische. Sinds twee jaar is het voor een student verplicht zijn doctoraalscriptie in het Russisch te schrijven en te verdedigen. Er bestaat onder de jongeren een algemene onverschilligheid jegens dit probleem. De jeugd luistert meer naar jazz dan naar typische Armeense muziek. Er is een spreekwoord dat zegt, dat wat de Turken met wapens hebben gedaan (waarbij verwezen wordt naar de genocide van 1915) door de Russen met liefde wordt gedaan. In Sowjet-Armenië zijn twee oppositie-organisaties. Zij strijden tegen de schending van de mensenrechten en het verval van de Armeense cultuur.

Sinds vorig jaar april is er een groep die de akkoorden van Helsinki controleert. Hiertoe behoren de volgende vijf mensen: Eduard Aroetjoenjan, die lange tijd werd bedreigd met opsluiting in een psychiatrische inrichting. Hij is de leider van deze groep. De 30-jarige Robert Nazarjan is de secretaris-penningmeester. Als diaken heeft hij tevens een godsdienstige functie. In 1973 verliet Nazarjan het religieuze seminarie. Ook heeft hij in het observatorium van Boekaran gewerkt en bij het Armenian State Design Office. Op 5 mei 1977 werd hij aangevallen in het Sowjetskaja Ajastana in een artikel met de titel "Deprofeet-leugenaar". Op 9 juni vorig jaar werd hij gefouilleerd op het vliegveld van Jerewan. Men heeft zijn paspoort in beslag genomen en tot op heden niet teruggegeven. Hij is pas getrouwd, maar zonder paspoort kan hij zijn huwelijk niet laten registreren. Onder voorwendsel van personeelsinkrimping werd Nazarjan op vijf september van het vorig jaar uit zijn baan ontslagen. Inmiddels heeft hij afstand gedaan van zijn Sowjet-nationaliteit. Vorige week zijn Aroetjoenjan en Nazarjan gearresteerd. Andere leden van de Helsinki-groep zijn: de metaalarbeider Ambartsoen Chigatjan, Eduard Sessjan en Samuel Sessjan. Chigatjan heeft er vijftien jaar gevangenis en kamp opzitten wegens een poging in 1949 om de Sovjetunie te verlaten.

Onafhankelijk
De tweede oppositie-groep is de organisatie voor de onafhankelijkheid van Armenië. Zij omvat ongeveer 50 leden. De oprichter en leider tot 1968 was de schilder Alkazoen Chadtzjadjan, die vijf jaar in de gevangenis heeft gezeten. Sinds 1968 is de 29-jarige Paroerj Ajrikjan de leider. Deze zit sinds 1968 met uitzondering van 1973 in gevangenissen. Tussen 1967 en 1975 zijn er achttien processen tegen deze organisatie gevoerd. Meer dan vijftig Armeense patriotten zijn veroordeeld tot straffen tussen zes maanden en tien jaar. Een van hen was de architect Ajik Skandarjan, die in 1968 in de gevangenis van Jerewan is overleden.

Het doel van deze organisatie is het beslechten van de Armeense kwestie, dat wil zeggen het herkrijgen van van het verloren grondgebied. Zij eisen de onafhankelijkheid van Armenië met pacifistische middelen, met name een referendum.

Henk Wolzak is Oosteuropa-medewerker van het Algemeen Diakonaal Bureau van de Gereformeerde Kerken in Leusden.