Terug naar vorige pagina 

Reformatorisch Dagblad, 12 oktober 2006
Bron: Reformatorisch Dagblad

"Onze ouders stierven niet in een schoon bed"
Door Rene Zeeman

Eerst lachten zijn vrienden hem uit. Vartkes Yeghiayan wilde de westerse verzekeringsmaatschappijen voor de rechter slepen omdat ze nooit een cent aan de slachtoffers van de Armeense genocide hebben uitgekeerd. Nu de grote Amerikaanse verzekeringsmaatschappij New York Life een schikking wil treffen, is het Yeghiayan die lacht.

Haat is nooit Yeghiayans drijfveer geweest. Ik kom alleen op voor de rechten van de Armeniërs. Zij moeten worden beschermd." Vartkes Yeghiayans voorouders vonden bijna stuk voor stuk in 1915 de dood, toen de Turken gruwelijk huishielden onder de Armeniërs. Mijn vader was het enige gezinslid dat de genocide overleefde", vertelt de 65-jarige advocaat op rustige toon. Hij had vier zusters. Die zijn samen met zijn ouders omgebracht."

Vartkes' vader was twaalf toen de genocide plaatshad waarvan naar schatting in totaal 1,5 miljoen Armeniërs het slachtoffer werden. Mijn vader overleefde de genocide doordat Arabische nomaden zich over hem ontfermden. Zij verkleedden hem als meisje en brachten hem naar Aleppo in het huidige Syrië. Daar werd hij in een weeshuis opgevangen. Later vond hij werk in Ethiopië, waar wat Armeense bedrijven zaten. Daar ontmoette hij mijn moeder. Ik ben ook in Ethiopië geboren."

Klein-Armenië
Vartkes en zijn broers gingen voor voortgezet onderwijs naar Cyprus. Later volgden universitaire opleidingen in de Verenigde Staten. Rechten en geschiedenis heb ik aan de universiteit van Californië in Berkeley gestudeerd." Tijdens de Kennedy-jaren was hij betrokken bij ontwikkelingshulp. Nog weer later trok hij naar Los Angeles, waar hij inmiddels 24 jaar samen met zijn vrouw, eveneens van oorsprong een Armeense, een advocatenkantoor runt.

De praktijk is gevestigd in de wijk Glendale. Dat is zoiets als Klein- Armenië. Het is een voorstad van Los Angeles met zo'n 200.000 inwoners. Daarvan zijn er 60.000 Armeniër. Ze komen overal vandaan: uit Armenië, uit Iran, uit Turkije. Ze trekken elkaar aan. Hier hoef je geen Engels te spreken. De schoenmaker is Armeens, de groenteboer, de slager, iedereen. Onlangs zochten we een receptioniste. Die moet wel Armeens spreken, dat is een voorwaarde."

Met al de Armeniërs om zich voelt Vartkes Yeghiayan zich soms meer Armeniër dan Amerikaan. Dat komt denk ik ook doordat ik in 1991 als vrijwilliger voor de Armeense regering heb gewerkt. Ik heb de ontwerpgrondwet voor het land geschreven. Die heeft ze natuurlijk op de nodige plaatsen gewijzigd, maar in ieder geval bezocht ik in drie jaar tijd 25 keer het land."

Vartkes Yeghiayan is, als hij het al zou willen, nooit los geweest van Armenië en dan vooral het Turkse deel van Armenië, dat hij in zekere zin als zijn vaderland ziet. Daar, in Konya, het vroegere Iconium, stond het huis van zijn voorouders. Vartkes is er nooit geweest. Ik heb slechts Istanbul twee keer als toerist bezocht."

Kruistocht
Vooral in het Turkse deel van Armenië had de genocide plaats die onlosmakelijk met Vartkes' vaderland is verbonden. De advocaat heeft in het verleden drie boeken over de massamoord geschreven. Eén ging over de man die de Turkse premier Djemal Pasja in 1928 in Berlijn doodschoot. Djemal Pasja was verantwoordelijk voor de bloedbaden onder de Armeniërs. Daarom was hij het doelwit van een moordaanslag. De dader werd in Berlijn berecht, maar vrijgesproken."

Waarschijnlijk was het bij dit boek en de twee andere over de Armeniërs gebleven en had hij nu nog een rustig advocatenkantoor als Vartkes Yeghiayan niet in 1987 de memoires had gelezen van Henry Morgenthau, de Amerikaanse ambassadeur in Turkije ten tijde van de genocide. Ik kwam een passage tegen waarin hij vertelde over een ontmoeting met de grootvizier. Die vroeg Morgenthau: Wilt u mij de namen geven van de verzekeringsmaatschappijen en een complete lijst van de Armeense polisbezitters." De grootvizier voegde hieraan toe dat de Armeniërs niet langer in leven waren en dat ze praktisch geen erfgenamen bezaten. Dus hun bezittingen behoren Turkije toe", concludeerde de grootvizier.

Morgenthau werd woedend. Zo'n lijst krijgt u niet van mij. "Ik sprong op uit mijn bed toen ik het las", zegt Yeghiayan. Het werd het begin van zijn kruistocht tegen New York Life, Axa en andere verzekeringsmaatschappijen die nooit een cent aan de nabestaanden van de slachtoffers hebben uitgekeerd. De Armeense advocaat nam contact op met de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, George Shultz. Ik vertelde over Morgenthau en dat ik in die lijst geïnteresseerd was. Hij verwees me door naar de Nationale Archieven in Washington. Daar hadden ze de lijsten, op microfilm." In totaal kreeg Yeghiayan ruim 600 pagina's tekst voor 187 dollar aan administratiekosten.

Papieren spoor
De Amerikaanse Armeniër had nu de namen van de verzekeringsmaatschappijen, nog niet die van de verzekerden. Het was een bescheiden begin. Het mooie van die verzekeringsmaatschappijen is dat ze een papieren spoor achterlieten. Toen de Eerste Wereldoorlog in 1914 begon, verlieten ze Turkije. De verzekerden lieten ze ter plekke in de steek. Er was geen kantoor meer waar die hun premie konden betalen. Dus gingen de mensen naar de ambassade van de Verenigde Staten voor New York Life, naar die van Frankrijk voor l'Union, het latere Axa, enzovoort.

Die noteerden de namen, de polisnummers, bedragen. De ambassades stuurden die informatie naar de desbetreffende hoofdsteden."Yeghiayan trok alle sporen na. Monnikenwerk, maar het loonde. Ik kreeg de namen van de verzekerden." Volgens de advocaat waren er ruim honderd buitenlandse verzekeringsmaatschappijen die een kantoor in het Ottomaanse Rijk hadden. Zij concentreerden zich vooral op de Joden en de christenen in het land, zeg maar de Grieken, de Armeniërs en de christen- Arabieren. Voor moslims was het verboden een levensverzekering af te sluiten." De maatschappijen deden prima zaken in het Ottomaanse Rijk. Ik denk dat ze er beter verdienden dan in de Verenigde Staten", vermoedt Vartkes Yeghiayan.

Bij de buitenlandse verzekeringsmaatschappijen gaat het met name om Amerikaanse, Britse, Franse en Duitse firma's. Een grote was de Duitse maatschappij Victoria uit Berlijn. Die was heel schappelijk. Na de Eerste Wereldoorlog had je bijvoorbeeld Armeense vluchtelingenorganisaties. Zij kwamen op het spoor van de verzekeringsmaatschappijen. Die schreven dan brieven waarin ze vroegen om de namen van de verzekerden. Je had kinderen net als mijn vader die niet op de hoogte waren van het bestaan van die polissen. Wat heeft een kind daar voor weet van? Intussen hadden deze kinderen wel recht op het bedrag waarvoor de ouders verzekerd waren.

Uiteindelijk stapten de Armeense organisaties in 1928 naar de Volkenbond. Daar kregen ze hulp van de eerste ambassadeur voor de vluchtelingen, Fredtjof Nansen. Die zette de maatschappijen onder druk. Alle verzekeringsmaatschappijen op Victoria na zeiden: Wij weten niet wie Armeniër is. We hebben geen informatie over het ras van de mensen." Natuurlijk is dat niet waar, want al die maatschappijen concentreerden zich op Armeniërs. Aan Turken raakten ze geen polis kwijt. Victoria stelde zich indertijd positief op en gaf een lijst met 278 namen. Nu zijn we in onderhandeling met de maatschappijen en vragen: Hebt u de nabestaanden betaald? Zo niet, dan willen we graag ontvangen." Het is de bedoeling dat we volgende maand naar Duitsland gaan."

Joods voorbeeld
Bij het voor de rechter slepen van de verzekeringsmaatschappijen volgt Vartkes Yeghiayan het voorbeeld van de Joden die de afgelopen jaren grote bedrijven in Duitsland aanklaagden omdat ze in de Tweede Wereldoorlog Joodse dwangarbeiders nooit fatsoenlijk hebben uitbetaald. Net als de Joden staan wij voor het probleem van de verjaring. Als wij onmiddellijk een zaak tegen New York Life hadden aangespannen, zou ze hebben gezegd: De zaak is verjaard." Voor een contract geldt een termijn van vier jaar. Wat de Joden in de staat New York voor elkaar kregen, is ons in Californië gelukt. Het parlement hier nam twee jaar geleden een wet aan die zegt dat iedereen die in het Ottomaanse Rijk leefde en een levensverzekering had afgesloten tot het jaar 2010 een aanklacht in Californië mag indienen. De stemverhouding was tachtig voor en nul tegen. Zowel de Democraten als de Republikeinen vinden dat er een eerlijk forum moet komen om de zaak van de claims op te lossen. New York Life zei dat de wet niet in overeenstemming was met de grondwet en dat het een Europese zaak betrof, maar de federale rechter heeft ons in het gelijk gesteld. We mochten doorgaan met de zaak."

De zaak is nu in een fase waarin de Armeniërs en New York Life elkaars documenten inzien en elkaars getuigen horen. Dat gebeurt onder toezicht van het hof en met een videocamera. Dat gaat weken duren. Het zijn in totaal twaalf cliënten die een zaak tegen New York Life aanspannen. Zij vertegenwoordigen 4000 tot 5000 mensen. De cliënten zijn op hoge leeftijd, vaak tachtig, negentig jaar oud. Sommigen hebben zich afgevraagd waarom God hen zo lang in leven liet. Deze zaak zien zij als het antwoord op die vraag."

Vartkes Yeghiayan verwacht dat de zaak begin volgend jaar voor de rechter komt. Hij denkt dat het proces een maand of twee zal duren. Optimistisch is hij over de afloop van het proces. We hebben het recht aan onze kant en we hebben de feiten aan onze kant. Eigenlijk kan het niet misgaan."

Bedrag
Een belangrijke vraag waar de rechter voor komt te staan is welk bedrag New York Life moet uitkeren als de Armeense erfgenamen in het gelijk worden gesteld. Volgens documenten waren de Armeniërs voor een totaalbedrag van 7 miljoen dollar verzekerd. Dat was in 1915. New York Life bood een schikking aan: 20 miljoen dollar wil ze betalen. Dat is natuurlijk een lachertje. Onze cliënten vonden dat bedrag dan ook veel te laag. Vergeet niet, de verzekeraars hebben met dat geld negentig jaar geld verdiend. De opbrengst daarvan komt de Armeniërs toe, niet New York Life en de andere verzekeringsmaatschappijen." Volgens Vartkes Yeghiayan is het zijn cliënten niet echt om het geld te doen. Dat hebben ze niet nodig. In de crisisjaren konden ze het gebruiken, toen ze hier pas waren. Maar nu? Nee, dat geld zegt hen niet zoveel, al zeggen ze wel: Het is van onze families." En als New York Life niet verder wil gaan dan een verdrievoudiging van het verzekerde bedrag, zien zij dat als een belediging. Daar nemen ze geen genoegen mee. New York Life heeft de lijsten met de namen van de slachtoffers gegeven. Achter iedere Armeense naam staat "massacred" (afgeslacht) of "deported" (gedeporteerd). Altijd zijn er de ontkenners van de genocide geweest. Maar hier zijn de bewijzen dat deze mensen werden gedood. En dat gegeven is voor de nabestaanden veel belangrijker dan al het geld. Onze ouders stierven niet in een schoon bed met mooie, witte lakens."

Turken
New York Life maakt zich volgens de advocaat zorgen om haar reputatie. Al is hij van oordeel dat ze dan anders had moeten handelen. De Turken hebben de verzekeringsmaatschappijen in het verleden ook om het geld gevraagd. Wat zeiden ze toen? De Turken vermoordden de Armeniërs en nu willen ze de polissen uitgekeerd hebben. Dat doen we dus niet. Dat is immoreel." Dat staat allemaal in brieven. Dus zeggen wij nu: Je had gelijk toen je dat tegen de Turken zei, maar nu geef je het niet aan de Armeniërs en dat is niet correct." Volgt de Turkse regering het proces? Ja, op de voet. Toen de rechter zei dat de wet correct was en dat New York Life aangeklaagd kon worden, gingen er stemmen op die zeiden dat dit proces de Amerikaans-Turkse relatie zou schaden. De rechter stelde toen dat dit niets te maken heeft met Turkije, dat het gaat om een contract dat moet worden nagekomen. Als mensen die een levensverzekering hadden afgesloten, sterven, dan moet de verzekeringsmaatschappij uitkeren, was zijn standpunt. Daarop is de Turkse ambassade in Washington gebeld. Die zei: Deze zaak heeft niets met Turkije te maken. Het heeft betrekking op een Amerikaans bedrijf dat zijn verantwoordelijkheid niet verstaat." De Turken kozen, voor de eerste keer, onze kant. Dat was opmerkelijk."