Terug naar vorige pagina 

NRC Handelsblad, 27 september 2006
Bron: NRC Handelsblad

Genocide kwam "niet ter sprake"
Door onze redacteur Guus Valk

Drie Turkse kandidaat-Kamerleden willen de Armeense genocide niet erkennen. Het kostte ze hun politieke carrière, hoewel CDA en PvdA aanvankelijk niet erg moeilijk deden.

Den Haag, 27 sept. "Als je ziet wat er de laatste dagen allemaal boven tafel is gekomen, moeten we zeggen: we hadden het kunnen weten", zei Marcel Meijer, woordvoerder van CDA-voorzitter Marja van Bijsterveldt, vanochtend. Toen het bestuur van het CDA de Turkse partijleden Tonca en Elmaci benaderde voor een plek op de kandidatenlijst, werd gewoonweg niet aan de genocide als gespreksonderwerp gedacht. Bij sollicitatiegesprekken kwam het onderwerp "niet of nauwelijks" ter sprake, zegt de partijwoordvoerder.

En dat terwijl Tonca en Elmaci er nooit een geheim van hebben gemaakt dat zij vinden dat er in 1915 geen genocide op Armeniërs in Turkije heeft plaatsgevonden. Elmaci stuurde in juni nog een open brief aan de Tweede Kamer. Daarin schreef hij dat er als gevolg van "relocatie" inderdaad Armeniërs zijn omgekomen, maar dat het aantal van anderhalf miljoen "sterk overdreven" is. "Het merendeel ging dood als gevolg van de kou, honger en ziektes." Tonca noemde de massamoord regelmatig "leugens".

Tot twee keer toe leek de kwestie rondom de Turkse kandidaat-Kamerleden Ayhan Tonca (plaats 35) en Osman Elmaci (plaats 56) gesust te zijn. Nadat dagblad Trouw vorige week berichtte over het genocide-standpunt van Tonca en Almaci, zei Van Bijsterveldt dat zij het standpunt van de kandidaten respecteerde.

Toch moesten Tonca en Elmaci op gesprek bij Van Bijsterveldt komen. Er kwam vrijdag een korte verklaring, waarin stond dat de kandidaten, als ze in de Tweede Kamer hadden gezeten, het standpunt van het CDA over de Armeense genocide zouden hebben gesteund. Het CDA is voor een concept-wetsvoorstel van de ChristenUnie, waarin staat dat ontkenning van genocides, waaronder die op de Armeniërs, strafbaar gesteld wordt.

De verklaring was een compromistekst, waarmee beide partijen konden leven. Er stond niet in dat de kandidaten nog steeds vinden dat er van genocide geen sprake was, maar dat was voor Van Bijsterveldt kennelijk ook niet nodig.

Alles veranderde toen gisteren bleek dat de kandidaten in het Turkse dagblad Sabah trouw bleven aan hun eerste opvatting. Ze zouden altijd blijven volhouden dat er geen genocide onder Armeniërs had plaatsgevonden, en dat ze nooit een verklaring zouden ondertekenen waarin dat wél vast zou staan. "Wij hebben niets ondertekend. Als ze ons dwingen, trekken we ons terug." Het bestuur van het CDA schrok van deze uitlating en hield een telefonische vergadering. De bestuursleden waren het erover eens dat de positie van Tonca en Almaci "onhoudbaar" was. Het CDA vindt immers dat Turkije de massamoord op honderdduizenden Armeniërs in 1915 moet erkennen om lid te kunnen worden van de Europese Unie.

Ook bij de PvdA werd gisteren spoedoverleg gevoerd. Via Trouw was naar buiten gekomen dat Erdinc Sacan (plaats 53 op de concept-kandidatenlijst van de PvdA) de website www.siyaset.nl beheert. Op die site discussiëren Turkse politici van verschillende partijen over Turkse en Nederlandse kwesties. Ook Tonac en Elmaci discussiëren soms mee. De Armeense genocide wordt er in twijfel getrokken.

Ook het hoofdbestuur van de PvdA hield telefonisch beraad, hoewel partijvoorzitter Michiel van Hulten aanvankelijk op de radio het bericht in Trouw had genuanceerd. Sacan beheerde immers alleen een site waar anderen een mening uitten. Toch kreeg Erdinc Sacan, zo zegt hij zelf, na het beraad een dringende sms van Van Hulten: "Ik verwacht een "ja" op twee vragen: 1. Steun je het standpunt van de tweede kamerfractie dat in Armenië een genocide heeft plaatsgevonden? 2. Zul je dat bevestigen als de pers ernaar vraagt?"

Van Hulten kreeg geen e-mail terug van Sacan, zoals hij van hem had gevraagd. "Telefonisch zei hij dat hij het met ons fractiestandpunt eens was. Wij zeiden: zet dat dan op je website, maar dat wilde hij niet. Er kwam ook geen e-mail."

Van Hulten snapt hoe gevoelig de Armeense kwestie voor Turkse politici in Nederland is. Ze staan, zegt hij, "in twee culturen". Nederland vindt dat de Turkse regering de genocide moet erkennen, maar dat is in Turkije nog altijd onbespreekbaar. "Ik vind: je kunt wel je vragen hebben over hóe iets is gebeurd, maar niet óf het is gebeurd." Sacan heeft nooit glashard ontkend dat er een massamoord op Armeniërs heeft plaatsgevonden. Het is volgens hem "niet verantwoord" een mening te hebben over wat er in 1915 is gebeurd, omdat hij te weinig kennis heeft. Er wordt volgens hem met twee maten gemeten. Tweede-Kamerlid Albayrak, nummer twee op de concept-kandidatenlijst, vindt exact hetzelfde als hij. Albayrak ontkent niet dat er een massamoord op honderdduizenden Armeniërs heeft plaatsgevonden, maar heeft twijfels over de toedracht ervan. "Alle bronnen", zegt ze in Trouw, "zijn bevuild". Dat vindt Erdinc Sacan ook. Hij voelt zich "geslachtofferd", zegt hij in ene verklaring. "Bij het CDA hadden ze tenminste nog het fatsoen dit in een persoonlijk gesprek met hun kandidaten uit te praten. Ik werd door middel van sms en telefoon voor het blok gezet."

De Armeense genocide begon in feite al aan het eind van de negentiende eeuw ten tijde van groeiend Armeens nationalisme: van 1893 tot 1896 werden naar schatting 300.000 (christelijke) Armeniërs vermoord, met name door Koerdische eenheden die de vrije hand hadden gekregen van sultan Abdul Hamid II.

Het dieptepunt was 1915, na de Jong-Turkse revolutie, nadat de machtige minister van Binnenlandse Zaken Talaat Pasha het bevel had gegeven tot deportatie van de Armeniërs richting Syrië. De Armeense minderheid heulde met de Russische vijand, was de opvatting. Zeker een miljoen Armeniërs zouden zijn gedeporteerd van wie er 800.000 werden vermoord.

Onder druk van de westerse geallieerden organiseerde sultan Mehmed VI in 1918-1919 processen tegen de verantwoordelijken, waarmee de facto de genocide werd erkend. Talaat Pasha werd bij verstek ter dood veroordeeld. In het verdrag van Sèvres werd de Turkse schuld vastgelegd. Maar in het latere verdrag van Lausanne werd de massaslachting niet vermeld.

De Turkse republiek bevestigt wel dat veel Armeniërs zijn omgekomen, maar ontkent dat het om genocide ging. De meeste slachtoffers zouden door hongersnood zijn bezweken.

Premier Erdogan heeft vorig jaar voorgesteld om een Turks-Armeense commissie op te richten die historisch onderzoek zou moeten doen. Dat was voor Turkse begrippen een stap vooruit. Maar nog steeds mag de journalist Dink niet zeggen: "Natuurlijk zeg ik dat het een genocide was, het volk dat 4000 jaar op dit land heeft geleefd is verdwenen."

Ontkenning van de Holocaust, de moord op circa zes miljoen joden in de Tweede Wereldoorlog, is strafbaar in Nederland. Maar ontkenning van de Armeense genocide is dat niet.

Afgelopen juni diende de ChristenUnie een initiatiefwetsvoorstel in dat het ontkennen van genocide, als dat discriminerend bedoeld is of aanzet tot haat of geweld, strafbaar stelt. In de toelichting op dat wetsvoorstel wordt gerefereerd aan de Armeense kwestie. Volgens Kamerlid Huizinga-Heringa gaat het om volkerenmoorden die "breed erkend" worden, zoals de Armeense genocide.

Voormalig minister Donner (Justitie, CDA) wilde vorig jaar bij wet regelen dat verheerlijking, vergoelijking of ontkenning van zeer ernstige misdrijven strafbaar zou worden. Doel van het wetsvoorstel was niet het zonder meer strafbaar stellen van vergoelijking of ontkenning van internationale of terroristische misdrijven, maar alleen als dergelijke uitspraken het doel hadden, het maatschappelijk debat ernstig te ontwrichten.

De Raad voor de Rechtspraak had kritiek op het voorstel. Want niet over de aard van alle historische gebeurtenissen bestaat "brede overeenstemming". Hoe zit dat met de Armeense kwestie, vroeg de raad zich af. "Zo heeft de Turkse regering een wezenlijk andere opvatting over hoe het massale overlijden van de Armeniërs in 1915 moet worden geduid dan de Armeense gemeenschap."

Het wetsvoorstel van Donner is voorlopig op de lange baan geschoven.